Schaken op de Ds Buskesschool in Rotterdam

Op de Ds Buskesschool in Rotterdam wordt al jaren lang schaakles gegeven op de buitenschoolse opvang. De drijvende kracht hierachter is Arianne Grootendorst, leerkracht op deze school. Lange tijd gaf Arianne zelf schaakles. Nu verzorgen Adri Helfrich en Michel de Wit de schaaklessen. Binnenkort gaan de kinderen weer op voor de Stappenexamens.

In 2010 werd in Rotterdams Onderwijs Magazine een artikel gepubliceerd onder de titel Schaken ontwikkelt de geest. Het artikel is geschreven door Ronald Buitelaar en de foto’s zijn van Jan van der Meijde. Arianne Grootendorst werkte ook mee aan dit artikel .

Het Rotterdams Onderwijs Magazine is een voorlichtings- en opinieblad voor onderwijs, educatie, vorming, opleiding en training in Rotterdam. Gratis voor personeel van voorscholen en van het primair- en voortgezet onderwijs in Rotterdam . Het magazine is een uitgave van Stichting de Meeuw
.
Deze publicatie was een initiatief van de Schoolschaak Koepel Erasmus in Rotterdam.

Het artikel is op onze site te lezen. Klik hier.

Leve de Koningin

Schaken is een mooi strategisch spel. Vooral leuk, maar voor kinderen ook heel nuttig voor hun denkontwikkeling. Ze leren plannen, verliezen en mogelijkheden overzien. Zelf kom ik uit een schaakfamilie en ben er dus letterlijk mee groot gebracht. Samen met mijn oudste (13 jaar oudere) broer zat ik vaak te schaken.

Het schaakspel is al duizenden jaren oud, waarschijnlijk vanuit Perzie uit de zesde eeuw. Hierdoor is er niet zo veel bekend is over dit aloude strategische spel. Het woord schaak is afkomstig van het Perzische woord shāh, dat koning betekent. Ook het woord mat is Perzisch (maata), dat versteld raken betekent.
Een strategisch spel is een spel waarbij de spelers zoveel speelmogelijkheden hebben dat het vaak onmogelijk is de consequentie van elke zet te overzien. Er is inzicht nodig, maar ook ervaring, planning en moed om elke zet bewust te maken.

Het is mooi om te zien, dat kinderen dit vrij makkelijk kunnen leren. Kinderen zijn flexibel in hun denkvermogen. Zo is het ook goed om een tweede taal te leren, als kinderen nog jong zijn. Schaken vergt een andere denkontwikkeling, waarbij kinderen leren hoe de stukken zich kunnen bewegen, welke consequenties ze kunnen hebben, hoe ze plannen kunnen maken, hoe ze vooruit kunnen denken. Het helpt hen in hun verdere leven.

Natuurlijk moeten ze eerst leren welke stukken er zijn, wat ze kunnen, hoe het bord eruit ziet en hoe de vakverdeling werkt. Zuinig zijn op de Koningin, de Koning beschermen, de toren, de paarden en de lopers het werk laten doen en de pionnen langzaam 1 of 2 vakjes vooruitschuiven. Kijk ook altijd waarom jouw tegenstander een zet doet en bedenk dan wat je wilt gaan doen, verdedigen of aanvallen.

Maar buiten dat is schaken gewoon een leuk spel, dat elke keer weer anders is. Een zet kan ineens hele andere gevolgen hebben voor de loop van het spel, dat maakt het nu juist zo boeiend.

Als jongste in een gezin van 6 kinderen wilde ik maar al te graag een spelletje doen met mijn oudste broer. Vooral het schaken, maar ik weet dat ik ook het spel "Go" regelmatig met hem heb gespeeld, was favoriet. Hoe ik dit vroeger leerde zonder boekjes, weet ik eigenlijk niet zo heel goed meer. Mijn oudste broer had erg veel geduld. En in het begin speelden we potjes waarbij ik een voorsprong kreeg.

Naast het feit dat schaken gezellig was in een tijd zonder computer, iPad en mobiele telefoon, was het ook een goed spel.
Dat is de reden, dat we op school begonnen zijn met schaaklessen. Voor de slimmere kinderen, maar ook anderen kunnen hier dankbaar gebruik van maken. Fijn dat er een enthousiaste vader is, die dit wil doen. Wat zullen er veel kinderen lol en profijt hebben van dit prachtige strategische spel. Leve de Koningin, maar pas dat de Koning niet schaakmat staat!

Naar een Deltaplan voor het schoolschaak

Schoolschaak moet een A-merk worden

Een aanzet tot discussie

Met deze bijdrage willen we een aanzet geven tot discussie over het belang van schaken op onze basisscholen. Naar onze mening hebben we de afgelopen decennia een grote achterstand opgelopen met het schoolschaak ondanks alle gesubsidieerde projecten. Hoe is dit mogelijk in een land waar Max Euwe wereldkampioen werd en waar Jan Timman, the best of the West, ruim 15 jaar de tweede plaats bezette op de wereldranglijst? Lees meer

Schaken als leervak op de basisschool?

Vakgroep Psychologie
Onderzoeksverslag – door Karel van Delft

Valt er iets voor te zeggen om het schaken als (facultatief) leervak in te voeren op de basisschool?
Deze vraag is aanleiding geweest voor een onderzoek dat ik in 1992 heb afgerond in het kader van mijn afstudeerwerkstuk aan de Universiteit van Amsterdam. De vraag is niet nieuw en is ook in het verleden onderwerp van discussie geweest, ondermeer in een correspondentie tussen de K.N.S.B. en het Ministerie van Onderwijs. Onderzoek is schaars, standpunten worden in de regel ingenomen op basis van gedachtevorming of veronderstelde ervaringskennis en de Rijksoverheid is (bijgevolg?) nog niet bereid gebleken zich diepgaand in de materie te verdiepen.

Het onderzoek is uitgevoerd op een zestal Apeldoornse basisscholen. Onder andere werden 77 schakers uit groep acht van de basisschool vergeleken met 201 niet-schakers . Duidelijk bleek dat de schakers significant beter presteren op de CITO-Eindtoets resultaten van rekenen, taal en informatie verwerken (redeneervermogen). Opvallend was dat wanneer een sexe-onderscheid gemaakt werd, dat dan bij jongens hetzelfde beeld naar voren kwam, terwijl bij meisjes de schaaksters alleen op het onderdeel rekenen beter presteerden. Wanneer gecorrigeerd werd voor kinderen met een extreem lage score (onder het 15e percentiel; voornamelijk niet-schakers) bleef het beeld hetzelfde. In de opgenomen tabel wordt e.e.a. geïllustreerd.

Op een school waar van 34 kinderen de helft in groep vier begon te schaken, bleken de schakers van meet af aan al de wat betere leerlingen. Deze groep bleek echter te klein om er duidelijke conclusies aan te kunnen verbinden.

Verondersteld werd verder dat hoe beter kinderen schaken, hoe beter ze presteren op rekenen en probleem oplossen (redeneren).Deze vraag werd onderzocht bij 106 leerlingen uit groep zeven (drie schoolklassen) waarvan de helft schaakt. Bij jongens bleek er niet of nauwelijks een samenhang te bestaan tussen hoe goed ze rekenen of redeneren en hoe goed ze schaken. Bij meisjes werd er m.b.t. rekenen en schaakvaardigheid wel enige samenhang gevonden. Bij deze groep bleek verder dat jongens beter schaken en rekenen dan meisjes.Hierbij moet opgemerkt worden dat er wellicht nauwelijks een samenhang is gevonden omdat tal van andere factoren, zoals motivatie en trainingseffecten, het beeld vertroebeld kunnen hebben. Overigens bleek er geen verschil in intelligentie tussen de schakers en de niet-schakers (Raven-test). Opgemerkt moet nog worden dat de schaakvaardigheid gemeten is met een speciaal hiervoor ontworpen schaakvaardigheidstest die bestaat uit een aantal diagrammen. Bewust is niet gekozen voor ratinglijsten van interne schoolcompetities omdat dan al gauw zaken als impulsiviteit, zelfbewustzijn, vechtlust e.d. van invloed kunnen zijn. Dit bleek ook uit het onderzoek: competitieresultaten en theoretische schaakkennis hangen redelijk, maar niet heel sterk samen.

In ieder geval is gebleken dat het zinvol is bij dit soort onderzoek een sexe-onderscheid te maken. In eerder onderzoek is dat niet gebeurd. Duidelijk bleek ook dat het aantal meisjes dat schaakt geringer is dan het aantal jongens. Kennelijk is er sprake van een (zelf)selectiemechanisme.

Dit onderzoek is vooral gericht geweest op het nagaan van het mogelijk bestaan van zogeheten cognitieve overdrachtseffecten van schaakonderwijs. Zoals Prof. Dr. A.D. de Groot een aantal jaren geleden in een ten behoeve van de K.N.S.B. geschreven memorandum (‘Chessinstruction in school?’) al heeft gesteld, is het niet uitgesloten dat schaakonderricht ook een aantal niet-cognitieve leereffecten kan sorteren. Daarbij valt te denken aan zaken als verlies leren accepteren, leren dat door studie vooruitgang is te boeken e.d. Hij veronderstelt verder dat schaken gerelateerd kan zijn aan een productieve en creatieve manier van denken: alternatieven onderscheiden, systematisch opties afzoeken, zelfstandig beslissingen nemen, voorwaardelijk en vooruit leren denken en kritisch de realiteit testen. Deze veronderstellingen zijn echter gebaseerd op bij volwassenen uitgevoerd onderzoek (retrospectieve interviews met o.a. Boris Spassky en Godfried Bomans).

Al met al is er weer iemand aan het spelen geweest met een paar stukjes van een fascinerende en complexe puzzel. De resultaten kunnen vooralsnog niet tot eenduidige conclusies leiden. Daar was het onderzoek ook niet op gericht. Nagegaan zijn slechts een aantal samenhangen. Duidelijk blijkt wel te zijn gemaakt dat het vraagstuk van eventuele (zowel cognitieve als niet-cognitieve) leereffecten zeker een experimenteel onderzoek rechtvaardigt. Misschien kan het onderwijs aan kwaliteit winnen als men in plaats van in termen van meer of minder (kwantitatief) wat meer in termen van anders (kwalitatief) zou denken. Aan het onderzoek wordt dan ook de conclusie verbonden dat het de overheid of een sponsor beslist niet als laakbaar aangerekend zou mogen worden als financiële mogelijkheden geboden worden om tot een experimenteel opgezet onderzoek te komen.

TABEL- Gemiddelde percentielscores van schakers en niet-schakers op de CITO Eindtoets Basisonderwijs op een Apeldoornse basisschool. Hiertoe zijn gegevens van acht achtereenvolgende leerjaren samengevoegd.

Jongens schakers (56) niet-schakers (83)
taalvaardigheid 63.1 46.8
rekenvaardigheid 72.9 59.7
info verwerking 68.8 [ 52.3

Meisjes schaaksters (21) niet-schaaaksters (119)
taalvaardigheid 62.4 60.6
rekenvaardigheid 72.6 56.3
info verwerking 65.0 [ 59.4

Voor meer informatie zie de website van Karel van Delft

Trijfel

TRIJFEL, door Nico Scheepmaker (column in de Gooi- en Eemlander, 17 december 1986)

Toen Hans Böhm een keer in zijn radioprogramma ‘Man en paard’ constateerde dat het vrouwenschaak nog altijd niet was doorgebroken (ook het schaken van vrouwen is de laatste jaren een beetje in versukkeling geraakt), kreeg hij een boze brief van een feministe, die hem vroeg waarom dat programma van hem eigenlijk ‘Man en paard’ heette? Hij heeft toen beloofd het voortaan ‘Man en merrie’ te noemen. Lees meer

Schaaklessen verhogen schoolprestaties

Proef bij 40 scholieren (11-12 jaar) te Assenede (1981)
Schaaklessen verhogen schoolprestaties

Kinderen die op school schaakles krijgen, hebben een troefje voor op hun kameraadjes die deze denksport-bij-uitstek in ‘t geheel niet kennen. Het schaakspel blijkt namelijk een onmiskenbaar gunstige invloed te hebben op de denkprestaties van jonge kinderen.
Dit is een van de heel interessante besluiten, die twee onderzoekers van de Gentse Rijksuniversiteit afgeleid hebben uit een diepgaande steekproef bij een veertigtal leerlingen van 10 tot 12 jaar oud.
De twee vorsers, professor Leni Verhofstadt-Denève en licentiaat Johan Christiaen, testen de effecten van het schaakspel uit in twee parallelklassen vijfde studiejaar in een lagere school te Assenede. Twintig leerlingen werden er gedurende anderhalf schooljaar intensief opgeleid in schaken. Hun twintig kameraadjes uit dezelfde klassen werden niet bij het experiment betrokken.
Reeds na enkele maanden bleken de twintig schakertjes het op school beter te doen dan hun medeleerlingen. Ook bijkomende proeven en tests wezen in die richting. Lees meer